AVRUPA İNSAN HAKLARI SÖZLEŞMESİ



5 Mayıs 1949'da 10 Avrupa ülkesinin bir araya gelmesiyle



oluşturulan Avrupa Konseyi, insan hakları ve özgürlüklerinin devletlerce



korunmasına ve geliştirilmesine vurgu yaparak insan haklarına saygı



yükümlülüğünü üyelik koşulu olarak belirtmiştir. Avrupa Konseyi'nin bu anlamda



ilk adımı 4 Kasım 1950'de Roma'da imzalanan ve 3 Eylül 1953'te yürürlüğe giren



'İnsan Hakları ve Özgürlüklerinin Korunmasına İlişkin Avrupa Sözleşmesi (AİHS)'



dir.



AVRUPA İNSAN HAKLARI SÖZLEŞMESİ'NİN AMACI



NEDİR?



Sözleşme insan haklarının korunmasını ve geliştirilmesini



amaç edinir. AİHS hazırlık aşamasında Avrupa'daki demokratik rejimlerin devam



ettirilmesi açısından gerekli olan asgari hak ve özgürlükleri güvenceye alarak



işe başlamış, zamanla insan hakları listesini genişletmiştir. AİHS ekonomik,



sosyal ve kültürel haklardan çok sivil ve politik hakların korunmasına öncelik



vermiştir. Bu sözleşmeyi sosyal ve ekonomik hakları içeren 'Avrupa Sosyal Şartı'



izlemiştir. Türkiye 10 Mart 1954'te sözleşmeyi onaylamış, 28 Ocak 1987'de de



bireysel başvuru hakkını tanımıştır. Mahkemenin zorunlu yargı yetkisini ise 28



Ocak 1990'da kabul etmiştir. AİHS, 45 Avrupa Konseyi üyesi devletin 44'ü



tarafından onaylanmıştır.



AVRUPA İNSAN HAKLARI SÖZLEŞMESİ'NİN BAŞLICA



ÖZELLİKLERİ NELERDİR?



· Sözleşme insan haklarını uluslararası



düzeyde güvence altına alır. Sözleşmeyle birlikte bölgesel bir koruma sistemi



yaratılmıştır. Sözleşme insan haklarını ulus devletlerin içişleri olmaktan



çıkarmakta ve devletlerin işledikleri insan hakları ihlallerinin uluslararası



alana taşınmasına imkan tanımaktadır.



· Sözleşmenin getirdiği 'devletler arası



başvuru' ve ' bireysel başvuru' yoluyla sözleşmeye taraf devletler ve bireysel



başvuru hakkına sahip olanlar (şahıslar, şahıs toplulukları, STK'lar) sözleşmeye



taraf olan bir devlete karşı, sözleşmede bulunan hak ve özgürlükleri ihlal



ettiği gerekçesi ile AİHM'de dava açma hakkına sahiptirler.



· AİHS sadece kendisini onaylayan devletler



için bağlayıcıdır. AİHS hukuk tekniği açısından uluslararası bir anlaşmadır ve



sözleşmeye taraf olan devletler bakımından bağlayıcı sonuç doğurur.



· Sözleşme insan hakları ve özgürlüklerinin



korunması amacıyla bir denetim mekanizması oluşturdu. Denetim sistemi, yürürlüğe



giren 11. Protokol ile tek mahkeme sistemine dönüştü.



· AİHS, uluslararası alanda insan hak ve



özgürlüklerinin korunmasının en önemli hukuksal aracıdır.



AVRUPA İNSAN HAKLARI SÖZLEŞMESİ HANGİ HAK VE



ÖZGÜRLÜKLERİ GÜVENCE ALTINA ALIR?



AİHS bir giriş, üç bölüm ve 59 maddeden oluşur. Giriş



bölümünde sözleşmenin dayandığı temeller açıklanır.



I. Bölüm (md:2-18), sözleşmenin güvenceye



aldığı maddi hakları içerir.



II. Bölüm (md:19-51), AİHM'nin oluşumuna,



yetkilerine, çalışma ve yargılama usullerine ilişkin hükümleri içerir.



III. Bölüm (md:52-59), sözleşmenin



uygulanması ile ilgili çeşitli kurallara yer verir.



Madde 1



İnsan Haklarına Saygı Yükümlülüğü



Yüksek Sözleşmeci Taraflar, kendi yetki alanları içinde



bulunan herkese bu Sözleşme'nin birinci bölümünde açıklanan hak ve özgürlükleri



tanırlar.



Madde 2



Yaşama Hakkı



Herkesin yaşam hakkı yasanın koruması altındadır.



Madde 3



İşkence Yasağı



Hiç kimse işkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza



veya işlemlere tabi tutulamaz.





Madde 4



Kölelik ve Zorla Çalıştırma Yasağı



Hiç kimse köle ve kul halinde tutulamaz. Hiç kimse zorla



çalıştırılamaz ve zorunlu çalışmaya tabi tutulamaz.



Madde 5



Özgürlük ve Güvenlik Hakkı



Her kişinin özgürlük ve güvenliğe hakkı vardır.Yakalanan her



kişiye, yakalama nedenleri ve kendisine yöneltilen her türlü suçlama en kısa



zamanda ve anladığı bir dille bildirilir. Yakalanması ya da tutuklanması



nedeniyle özgürlüğünden yoksun bırakılan her kişi, özgürlüğünün kısıtlanmasının



yasaya uygunluğu konusunun en kısa bir zamanda karara bağlamasını ve yasaya



aykırı görülmesi halinde kendisini serbest bırakması için bir mahkemeye başvurma



hakkına sahiptir.



Madde 6



Adil Yargılanma Hakkı



Herkes, gerek medeni hak ve yükümlülükleriyle ilgili nizalar,



gerek cezai alanda kendisine yöneltilen suçlamalar konusunda karar verecek olan,



yasayla kurulmuş bağımsız ve tarafsız bir mahkeme tarafından davasının makul bir



süre içinde, hakkaniyete uygun ve açık olarak görülmesini istemek hakkına



sahiptir. Bir suç ile itham edilen herkes, suçluluğu yasal olarak sabit oluncaya



kadar suçsuz sayılır.



Madde 7



Cezaların Yasallığı



Hiç kimse, işlendiği zaman ulusal ve uluslararası hukuka göre



bir suç sayılmayan bir fiil veya ihmalden dolayı mahkum edilemez. Yine hiç



kimseye, suçun işlendiği sırada uygulanabilecek olan cezadan daha ağır bir ceza



verilemez.



Madde 8



Özel Hayatın ve Aile Hayatının



Korunması



Herkes özel ve aile yaşamına, konutuna ve haberleşmesine



saygı gösterilmesi hakkına sahiptir.



Madde 9



Düşünce, Vicdan ve Din Özgürlüğü



Herkes düşünce, vicdan ve din özgürlüğüne sahiptir. Bu hak,



din veya inanç değiştirme özgürlüğü ile tek başına veya topluca, açıkça veya



özel tarzda ibadet, öğretim, uygulama ve ayin yapmak suretiyle dinini veya



inancını açıklama özgürlüğünü de içerir.





Madde 10



İfade Özgürlüğü



Herkes görüşlerini açıklama ve anlatım özgürlüğüne



sahiptir.



Madde 11



Dernek Kurma ve Toplantı Özgürlüğü



Herkes asayişi bozmayan toplantılar yapmak, dernek kurmak,



ayrıca çıkarlarını korumak için başkalarıyla birlikte sendikalar kurmak ve



sendikalara katılmak haklarına sahiptir.



Madde 12



Evlenme Hakkı



Evlenme çağına gelen erkek ve kadın, bu hakkın kullanılmasını



düzenleyen ulusal yasalar uyarınca evlenmek ve aile kurmak hakkına



sahiptir.



Madde 13



Etkili Başvuru Hakkı



Bu Sözleşme'de tanınmış olan hak ve özgürlükleri ihlal edilen



herkes, ihlal fiili resmi görev yapan kimseler tarafından bu sıfatlarına



dayanılarak yapılmış da olsa, ulusal bir makama etkili bir başvuru yapabilme



hakkına sahiptir.



Madde 14



Ayırımcılık Yasağı



Bu Sözleşmede tanınan hak ve özgürlüklerden yararlanma,



cinsiyet, ırk, renk, dil, din, siyasal veya diğer kanaatler, ulusal veya sosyal



köken, ulusal bir azınlığa mensupluk, servet, doğum veya herhangi başka bir



durum bakımından hiçbir ayırımcılık yapılmadan sağlanır.



Madde 15



Olağanüstü Hallerde Askıya Alma



Savaş veya ulusun varlığını tehdit eden başka bir genel



tehlike halinde her Yüksek Sözleşmeci Taraf, ancak durumun gerektirdiği ölçüde



ve uluslararası hukuktan doğan başka yükümlülüklere ters düşmemek koşuluyla bu



Sözleşmede öngörülen yükümlülüklere aykırı tedbirler alabilir. Yukarıdaki hüküm,



meşru savaş fiilleri sonucunda meydana gelen ölüm hali dışında, 2. madde ile 3.



ve 4. maddenin 1. fıkrasını ve 7. maddeyi hiçbir suretle ihlale mezun kılmaz.







Madde 16



Yabancıların Siyasal Etkinliklerinin



Kısıtlanması



10, 11 ve 14. maddelerin hiçbir hükmü, Yüksek Sözleşmeci



Tarafların yabancıların siyasal etkinliklerini sınırlamalarına engel



sayılmaz.



Madde 17



Hakların Kötüye Kullanımının



Yasaklanması



Bu Sözleşme hükümlerinden hiçbiri, bir devlete, topluluğa



veya kişiye, Sözleşme'de tanınan hak ve özgürlüklerin yok edilmesine veya burada



öngörüldüğünden daha geniş ölçüde sınırlamalara uğratılmasına yönelik bir



etkinliğe girişme ya da eylemde bulunma hakkını sağlar biçimde



yorumlanamaz.



Madde 18



Hakların Kısıtlanmasının Sınırları



Bu Sözleşmenin hükümleri gereğince, sözü edilen hak ve



özgürlüklere getirilen sınırlamalar ancak öngörülen amaçlar için



uygulanabilir.